Tadeusz Pełczyński

Patron ośrodka szkoleniowego Agencji Wywiadu

gen. bryg. Tadeusz Pełczyński,

vel Tadeusz Pawłowski

“Adam”, “Alois”, “Grzegorz”, “Robak”, “Rolski”, “Wolf”

(1892 – 1985)

Tadeusz Walenty Pełczyński, urodzony 14 lutego 1892 roku w Warszawie, prawnuk gen. bryg. Michała Pełczyńskiego (1775 – 1833), uczestnika powstania kościuszkowskiego, oficera armii Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Był synem Ksawerego (technika) i Marii z domu Liczbińskiej (nauczycielki domowej).

Uczył się kolejno w szkole realnej w Łowiczu (uczestnik strajku szkolnego w 1905 r.) i Gimnazjum gen. Pawła Chrzanowskiego w Warszawie. Po otrzymaniu świadectwa  dojrzałości w 1911 r. podjął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie do wybuchu I wojny światowej ukończył pięć semestrów. W czasie nauki i studiów należał kolejno od 1907 roku do Organizacji Młodzieży Narodowej “Pet” (“Przyszłość”), Związku Młodzieży Polskiej “Zet” (w latach 1912 -1913 członek Centralizacji “Zetu”), od października do grudnia 1912 r. do związku Strzeleckiego. W 1913 r. został komendantem organizacji “Wolny Strzelec”, która w październiku 1913 r. weszła w skład Polowych Drużyn “Sokoła”, gdzie ukończył 8-tygodniowy kurs wojskowy. Po wybuchu I wojny światowej został we Włocławku zmobilizowany do armii niemieckiej, w której służył pół roku.

Od lipca 1915 roku służył w 6 pułku piechoty Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego. Mianowany kapralem w sierpniu, plutonowym w październiku i chorążym ze starszeństwem z 11 listopada 1915 r. (pierwszy awans oficerski). Początkowo dowodził plutonem, a od sierpnia 1916 r. – kompanią (po śmierci chor. Józefa Skrzyńskiego w bitwie pod Kostiuchnówką). Do stopnia podporucznika został awansowany ze starszeństwem z 1 lipca 1916 r. Od maja 1917 r. przebywał na kursie wyszkolenia nr 6 w Zambrowie, skąd w lipcu powrócił do swojego pułku. W tym samym miesiącu po kryzysie przysięgowym został internowany w obozie w Beniaminowie. Przebywał w nim do marca 1918 r., a następnie podjął pracę w Radzie Głównej Opiekuńczej w Warszawie, studiując jednocześnie na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego.

W niepodległej  Drugiej  Rzeczypospolitej służył od listopada 1918 r. w  Wojsku  Polskim,  formalnie  przyjęty w  stopniu  porucznika  dekretem  Naczelnego  Wodza z 2 grudnia. Początkowo dowódca 1. kompanii i zastępca dowódcy I batalionu 6. pułku piechoty Legionów. Wraz ze swoim pułkiem uczestniczył od kwietnia w wojnie polsko – bolszewickiej w walkach na froncie litewsko – białoruskim. Po ukończeniu kursu aplikacyjnego dowódców batalionów w Rembertowie (wrzesień – listopad 1919 r.) i awansie do stopnia kapitana ze starszeństwem z 1 grudnia 1919 r. objął  stanowisko dowódcy 22. klasy, a w styczniu 1920 r. – dowódcy II Batalionu Szkolnego w Szkole Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej.

Majorem został mianowany ze starszeństwem z 1 kwietnia t.r. (obok m.in. Stefana Roweckiego). W czasie studiów w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie (1921 – 1923) należał do tajnej organizacji “Honor i Ojczyzna”, znanej także pod nazwą “Strażnica”, rozwiązanej w lipcu 1923 r. Po ukończeniu Wyższej Szkoły Wojennej (z piątą lokatą) wrócił na stanowisko dowódcy batalionu szkolnego w Szkole Podchorążych Piechoty.

We wrześniu 1924 r.  został przydzielony do Biura Ścisłej Rady Wojennej. Był tam kolejno referentem, kierownikiem referatu osłony i od grudnia 1926 r. do marca 1927 r. szefem Wydziału “Wschód”. Podczas zamachu majowego 1926 r. opowiedział się po stronie marszałka Józefa Piłsudskiego i przez kilka dni był oficerem operacyjnym w sztabie Grupy gen. bryg. Gustawa Orlicza-Dreszera. Mianowany podpułkownikiem ze starszeństwem z 1 stycznia 1927 r., od marca t.r. był szefem Wydziału II Ewidencyjnego w Oddziale II i od lutego 1929 r. do grudnia 1931 r. szefem Oddziału II Sztabu Głównego.

W latach 1927 – 1929 wchodził jednocześnie w skład redakcji “Przeglądu Wojskowego”, którego redaktorem naczelnym był ppłk Stefan Rowecki. Równocześnie w latach 1928 – 1934 był członkiem Rady Naczelnej Związku Seniorów Organizacji Młodzieży Narodowej i Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej.

Od marca 1932 r. dowodził 5. pułkiem piechoty Legionów w Wilnie (awansowany do stopnia pułkownika ze starszeństwem z 1 stycznia 1934 r.), od września 1935 r. do października 1938 r. był ponownie szefem Oddziału II Sztabu Głównego (ale jeszcze do stycznia 1939 r. przekazywał obowiązki swojemu następcy, płk. dypl. Marianowi Józefowi Smoleńskiemu). Uczestniczył wówczas także w pracach Komitetu do Spraw Narodowościowych przy Prezesie Rady Ministrów. Jednocześnie od 1936 r. pełnił funkcję zastępcy komendanta Koła 6. pułku piechoty Legionów Polskich, a od 1938 r. był członkiem Komendy Naczelnej Związku Legionistów Polskich.

Od stycznia 1939 r. dowodził piechotą dywizyjną 19. Dywizji Piechoty, także w czasie kampanii wrześniowej. W drugiej połowie września walczył na tyłach wojsk niemieckich na czele samodzielnego zgrupowania, które rozwiązał 2 października w okolicach Żelichowa.

Po zakończeniu działań wojennych przybył do Warszawy i zamieszkał u rodziny przy ul. Rozbrat 32.

W konspiracji od października 1939 r. w Służbie Zwycięstwu Polski (SZP) – Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) – Armii Krajowej (AK)  początkowo w Warszawie, a od listopada w Lublinie (bez określonego przydziału).

Kiedy  24 czerwca 1940 r. nastąpiły w Lublinie masowe aresztowania (Niemcy ujęli wówczas 814 mężczyzn, m.in. kilku związanych blisko z Komendą Okręgu Lublin ZWZ), Komendant Główny ZWZ gen. bryg. Stefan Rowecki “Grot” odwołał ze stanowiska komendanta tego okręgu mjr. Józefa Spychalskiego “Sochę” jako “Zbyt dobrze rozpoznanego przez Gestapo” i w lipcu 1940 r. mianował jego następcą Pełczyńskiego. Funkcję komendanta Okręgu Lublin ZWZ pełnił de facto zaocznie, kierując okręgiem z Warszawy. Używał wówczas “pokrywkowego” nazwiska Tadeusz Pawłowski, inżynier i posługiwał się pseudonimami “Adam”, “Alois”, “Rolski” i “Wolf”.

Stosunkowo szybko rozszyfrowany przez niemieckie organy bezpieczeństwa, został w marcu – kwietniu 1941 r. odwołany ze stanowiska komendanta Okręgu Lublin.

Po aresztowaniu płk. dypl. Janusza Albrechta (7 lipca) został w sierpniu 1941 r. mianowany Szefem Sztabu Komendy Głównej ZWZ-AK, o czym Dowódca AK gen. bryg. Stefan Rowecki „Grot” poinformował władze RP w Londynie depeszą z 28 maja 1942 r. Używał wówczas pseudonimu „Grzegorz”; potem „Robak”;. Od tego momentu aż do zakończenia Powstania Warszawskiego Pełczyński był postacią numer 2 w hierarchii Armii Krajowej. Potwierdzeniem takiego stanu rzeczy stało się powierzenie mu funkcji zastępcy Dowódcy AK gen. bryg. Tadeusza Komorowskiego „Bora”; na mocy rozkazu L.dz. 975 z 10 września 1943 r. (o czym Dowódca AK poinformował władze RP w Londynie depeszą z 15 października t.r.). Odtąd łączył obie funkcje – Szefa Sztabu Komendy Głównej (do 4 września 1944 r.) i zastępcy Dowódcy Armii Krajowej (do 5 października 1944 r.).

Generałem brygady został mianowany na mocy zarządzenia Naczelnego Wodza gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego z 24 listopada 1943 r. ze starszeństwem z 1 października t.r.

W czasie Powstania Warszawskiego przebywał razem z Dowódcą AK i Komendą Główną Armii Krajowej  początkowo na Woli, następnie na Starym Mieście i potem w Śródmieściu. Po przejściu kanałami na Żoliborz ochotniczo dowodził w nocy z 21/22 sierpnia drugim natarciem w rejonie Dworca Gdańskiego i Stawek, mającym na celu doprowadzenie do połączenia Starówki i Żoliborza. 22 sierpnia wrócił na Starówkę, a 28 sierpnia ponownie udał się na Żoliborz i obserwował kolejną próbę połączenia ze Starym Miastem. Ciężko ranny w szczękę podczas bombardowania gmachu PKO przy ul. Jasnej 9 róg ul. Świętokrzyskiej (siedziba sztabu Komendy Głównej AK) w dniu 4 września, mimo rany pozostał zastępcą Dowódcy AK (funkcję p.o. Szefa Sztabu Komendy Głównej AK objął wówczas płk Józef Szostak, a następnie gen. bryg. Leopold Okulicki).

5 października 1944 r. wraz z Dowódcą AK przyjmował defiladę odchodzących do niewoli oddziałów Armii Krajowej. Od tego dnia przebywał w niewoli niemieckiej kolejno w Oflagach Langwasser (gdzie poddał się operacji, która uratowała mu życie) i od lutego 1945 r. w Colditz. Po uwolnieniu z niewoli przez oddziały amerykańskie (5 maja t.r.) udał się przez Paryż do Londynu.

Od maja 1945 r. pozostawał w dyspozycji Ministerstwa Obrony Narodowej. Od sierpnia do października 1945 r. był szefem Gabinetu Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych gen. dyw. Tadeusza Bora–Komorowskiego, od listopada 1945 r. do grudnia 1946 r. przewodniczącym Komisji Historycznej Armii Krajowej przy Sztabie Głównym w Londynie, następnie pozostawał w dyspozycji Szefa Sztabu Głównego. Zdemobilizowany w marcu 1947 r., do marca 1949 r. służył w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia.

Na uchodźstwie w Londynie pracował jako robotnik fizyczny, a w latach 1950-1958 jako pierwszy zarządca „Antokolu” (domu spokojnej starości dla seniorów inteligencji emigracyjnej) w Beckenham pod Londynem.

Był przewodniczącym Komitetu Organizacyjnego Koła Żołnierzy Armii Krajowej, utworzonego w grudniu 1945 r., a od czasu I Zjazdu Delegatów Koła Żołnierzy AK w marcu 1947 r. członkiem i od 1956 r. wiceprzewodniczącym, zaś po śmierci T. Komorowskiego przewodniczącym Rady Naczelnej w latach 1966-1974 i następnie honorowym przewodniczącym.

W lutym 1947 r. współzałożyciel i następnie do 1982 r. pierwszy przewodniczący Zarządu (potem honorowy przewodniczący), a równocześnie w latach 1949-1966 wiceprzewodniczący i w latach 1966-1969 przewodniczący Rady Studium Polski Podziemnej w Londynie. Był anonimowym współautorem 3. tomu Armia Krajowa wielotomowego dzieła Polskie Siły zbrojne w drugiej wojnie światowej (Londyn 1950), stał także na czele Komitetu Redakcyjnego Armii Krajowej w dokumentach 1939-1945 (t.l-5, Londyn 1970-1981). To on – po śmierci gen. dyw. Tadeusza Bora-Komorowskiego dokonał 15 sierpnia 1967 r. w Londynie pierwszych nadań Krzyża Armii Krajowej.

Od 1950 r. był członkiem Rady Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, oraz członkiem Rady Narodowej RP w latach 1973-1979.

Zmarł 3 stycznia 1985 r. w Londynie.

Pochowany na cmentarzu Gunnersbury w Londynie. Po ekshumacji prochy jego i żony Wandy zostały 10 listopada 1995 r. pochowane obok ich syna Krzysztofa w kwaterze pułku „Baszta” na Cmentarzu Komunalnym (dawnym Wojskowym) na Powązkach w Warszawie.

Odznaczony m.in. sześciokrotnie Krzyżem Walecznych (m.in. czterokrotnie w 1922 r., dwukrotnie w 1944 r.), Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (1921) i IV klasy (28 IX 1944 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1928), Krzyżem Oficerskim Polonia Restituta, Krzyżem Niepodległości (1931), pośmiertnie Orderem Orła Białego (postanowieniem Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego z 11 listopada 1996 r.).

Jego żona (ślub 30 sierpnia 1923 r.), Wanda Izabela Pełczyńska z domu Filipkowska (1894-1976), urodziła się 6 stycznia 1894 r. w Puerto Rico. Studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Była członkinią Polskich Drużyn Strzeleckich (absolwentką kursu podoficerskiego, komendantką żeńskiego oddziału sanitarnego), od 1914 r. kurierką I Brygady Legionów Polskich, a podczas wojny polsko-bolszewickiej od 1919 r. komendantką kurierek Frontu Litewsko-Białoruskiego i następnie kierowniczką Wydziału Instruktorek Oświatowych w Naczelnym Dowództwie Wojska Polskiego.

W niepodległej Drugiej Rzeczypospolitej redagowała „Bluszcz” i „Kobietę Współczesną”, jednocześnie współredagowała „Młodą Matkę”. Matka chrzestna transatlantyku m/s „Piłsudski” (zwodowanego 19 grudnia 1934). Posłanka do Sejmu RP w kadencji 1935-1938. W konspiracji w Związku Walki Zbrojnej w Wilnie, więziona przez NKWD (1940-1941), następnie czynna w Biurze Informacji i Propagandy, a od 1943 r. w Oddziale VII (finansowym) Komendy Głównej AK. Uczestniczka Powstania Warszawskiego. Po rozwiązaniu AK (styczeń 1945 r.) kierowała komórką opieki nad rodzinami żołnierzy AK.

Na uchodźstwie w Londynie organizatorka i od 1946 r. pierwsza przewodnicząca Zjednoczenia Polek na Emigracji, wieloletnia członkini Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, od 1963 r. członkini Rady Jedności Narodowej.

Zmarła 5 września 1976 r. w Londynie.

Odznaczona m. in. Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy, Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Krzyżem Oficerskim Polonia Restituta, Krzyżem Armii Krajowej.

Ich syn, kpr. pchor. Krzysztof Pełczyński „Kasztan” (1924-1944), urodzony 31 grudnia 1924 r. w Warszawie, student Wydziału Architektury tajnej Politechniki Warszawskiej, absolwent trzeciego zastępczego kursu Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty, w Powstaniu Warszawskim dowódca drużyny kompanii B-3 batalionu „Bałtyk” pułku AK „Baszta”, ciężko ranny 1 sierpnia, zmarł wskutek odniesionych ran 17 sierpnia 1944 r.

Ich córka, Maria Izabela Pełczyńska zamężna Bobrowska (1929-1991), urodzona 13 sierpnia 1929 r. w Warszawie, żołnierz Armii Krajowej, architekt, na uchodźstwie członkini Oddziału Londyn Koła Żołnierzy AK i Rady Fundacji Armii Krajowej oraz wieloletnia członkini Rady Studium Polski Podziemnej. Zmarła 25 grudnia 1991 r. w Londynie.

Maria była żoną Andrzeja Krzysztofa Bobrowskiego (1925-2002), żołnierza Armii Krajowej, dwukrotnie rannego w Powstaniu Warszawskim, oficera II Korpusu Polskiego, na uchodźstwie artysty rzeźbiarza, projektanta Krzyża Armii Krajowej (ustanowionego 1 sierpnia 1966 r.) i wielu medali, przewodniczącego Oddziału Londyn Koła Żołnierzy Armii Krajowej, pomysłodawcy internetowej witryny o Armii Krajowej, zmarłego 31 maja 2002 r. w Londynie.

Ojcem Andrzeja był płk. Ignacy Bobrowski (1890-1965), w niepodległej Drugiej Rzeczypospolitej oficer Wojska Polskiego, główny inspektor w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., internowany na Litwie i od 1940 r. więziony w ZSRR. Od 1941 r. był dowódcą 27. pułku piechoty Armii Polskiej w ZSRR, w latach 1942-1945 pierwszym dowódcą Szkół Junackich i Szkoły Młodszych Ochotniczek Armii Polskiej na Wschodzie, w latach 1945-1946 komendantem polskiego ośrodka Barletta-Trani we Włoszech. Zmarł 1 listopada 1965 r. w Londynie.

Starszy brat Andrzeja, Zbigniew Bobrowski (1922-1943), uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 r., był żołnierzem Armii Krajowej. Został aresztowany przez Niemców 9 lipca 1943 r. w Warszawie w „kotle” przy ul. Poznańskiej i zginął wyskoczywszy z piątego piętra na bruk, by ostrzec kolegów.

 

BIBLIOGRAFIA:

  1. Andrzej Pomian, Ostatni… Gen. Tadeusz Pełczyński 1892-1985, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, Londyn, 22 I 1985, nr 18;
  2. Franciszek Miszczak, Gen. T. Pełczyński wierny żołnierz R.P., „Jutro Polski”, Londyn, 31 I 1985, nr 1;
  3. Paweł Hęciak, Ostatnia droga gen. bryg. Tadeusza Pełczyńskiego, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, Londyn, 1 II 1985, nr 27;
  4. Marek Ney-Krwawicz, Generał Tadeusz Pełczyński (1892-1985), „Przegląd Katolicki”, Warszawa, 3-10 III 1985, nr 9-10;
  5. Andrzej Krzysztof Kunert, Wspomnienie o generale Tadeuszu Pełczyńskim, „Kierunki”, Warszawa, 10 III 1985, nr 10;
  6. Andrzej Romanowski, Ryszard Terlecki, Pełczyńscy, „Tygodnik Powszechny”, Kraków, 17 III 1985, nr 11;
  7. Jan Pełczyński, Gen. Tadeusz Pełczyński (list do redakcji), „Tygodnik Powszechny”, Kraków, 26 V 1985, nr 21;
  8. Katarzyna Piasecka-Strużak, (list do redakcji bez tytułu), „Tygodnik Powszechny”, Kraków, 26 V 1985, nr 21;
  9. Halina Zakrzewska, Wspomnienie o „Grzegorzu”, „Więź”, Warszawa, I 1986, nr 1;
  10. Andrzej Krzysztof Kunert, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, t.2, Warszawa 1987, s. 143-146 (tamże bibliografia);
  11. Zbigniew Mierzwiński, Generałowie II Rzeczypospolitej, t.l, Warszawa 1990, s.209-213 (artykuł biograficzny);
  12. Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, wyd.2 uzupełnione i poprawione, Warszawa 1991, s.144;
  13. Wojciech Baliński, Gen. bryg. Tadeusz Pełczyński (1892-1985) (z cyklu Przywracani pamięci), „Polska Zbrojna”, Warszawa, 15 II 1993, nr 31;
  14. Maciej Sobieraj, Tadeusz Walenty Pełczyński, [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina, pod redakcja Tadeusza Radzika i innych, t.l, Lublin 1993, s.211-212 (tamże bibliografia);
  15. Franciszek Sadurski, Tadeusz Pełczyński. Wspomnienie, „Gazeta Wyborcza”, Warszawa, 4 VIII 1994;
  16. Wojciech Baliński, Człowiek w cieniu. Tadeusz Pełczyński. Zarys biografii, Kraków 1994;
  17. Ireneusz Caban, Ludzie Lubelskiego Okręgu Armii Krajowej, Lublin 1995, s.133-134 (nota biograficzna);
  18. ZET w walce o niepodległość i budowę państwa. Szkice i wspomnienia, pod redakcją Tadeusza W. Nowackiego i innych, Warszawa 1996, s.556-557 (nota biograficzna);
  19. Zdzisław Nicman, Tadeusz Pełczyński. Wspomnienie w 15. rocznicę odejścia, „Gazeta Wyborcza”, Warszawa, 14 I 2000, nr 11;
  20. Wiktor Cygan, Oficerowie Legionów Polskich 1914-1917. Słownik biograficzny, t.4, Warszawa 2006, s.34-36 (tamże bibliografia).